به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه تحلیلی خبری سیب و سوران به نقل از «عصرهامون»، گاندو، این ساکن کهن آبهای مکران، روایت زندهای از پیوند دیرینه طبیعت و حیات است؛ موجودی آرام و صبور که حضورش جان تازهای به رودخانهها و برکههای جنوب شرق میبخشد.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگیها و فشار روزافزون بر منابع آب، زیستگاههای طبیعی جنوب شرق کشور را با تهدیدهای جدی مواجه کرده است، حفاظت از گونههای شاخص و در معرض انقراض بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
تمساح پوزهکوتاه ایرانی معروف به «گاندو» بهعنوان نماد سلامت اکوسیستمهای آبی منطقه مکران، نقشی کلیدی در تعادل زیستی رودخانهها و تالابهای شهرستان دشتیاری ایفا میکند.
در همین راستا، خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه تحلیلی خبری «عصرهامون»، با نصیر سلطانپور رئیس حفاظت محیطزیست شهرستان دشتیاری به گفتگوی تفصیلی پرداخته به منظور بررسی برنامهها، چالشها و اقدامات انجامشده برای صیانت از این گونه ارزشمند و زیستگاههای وابسته به آن پرداخته است.
چرا حفاظت از گاندوها برای آینده محیطزیست حیاتی است؟
گاندو یا تمساح پوزهکوتاه از نظر علمی یکگونه شاخص و نشانگر سلامت اکوسیستمهای آبی جنوب شرق کشور است. حضور اینگونه در رودخانهها و برکهها نشان میدهد که چرخه طبیعی آب، تنوع زیستی و تعادل اکولوژیک منطقه همچنان فعال است. هرگونه کاهش جمعیت گاندو، هشداری علمی نسبت به افت کیفیت و کمیت منابع آب و تخریب زیستگاههاست.
در کنار این نگاه علمی، مردم محلی طی نسلها با گاندو همزیستی داشتهاند و آن را بخشی از طبیعت و زندگی خود میدانند. در فرهنگ بومی منطقه، احترام به گاندو به معنای احترام به آب و حیات است و همین نگاه سنتی باعث شده که اینگونه تا امروز در این منطقه باقی بماند.
از نظر معیشتی نیز، حفاظت از گاندو به طور مستقیم با حفظ رودخانهها، تالابها و منابع آبی مرتبط است؛ منابعی که کشاورزی، دامداری و زندگی روزمره مردم به آن وابسته است؛ بنابراین حفاظت از گاندو، هم یک ضرورت علمی برای پایداری اکوسیستمهاست و هم ادامه یک سنت ارزشمند بومی در حفظ طبیعت و تضمین آینده زندگی مردم منطقه است.
از سوی دیگر، گاندو یک سرمایه ژنتیکی و طبیعی کمنظیر در کشور است که ارزشهای علمی، اکولوژیک و حتی فرهنگی برای جوامع محلی دارد. حفاظت ازاینگونه به حفظ تنوع زیستی، پایداری اکوسیستمها، کاهش تعارض انسان و حیاتوحش و در نهایت تأمین امنیت زیستمحیطی نسلهای آینده کمک میکند.
به طور خلاصه، حفاظت از گاندو صرفاً حفاظت از یکگونه جانوری نیست، بلکه تضمینکننده سلامت رودخانهها، تالابها و آینده محیطزیست و منابع آب منطقه است.
گاندو یکگونه شاخص و در معرض انقراض بهعنوان چتر زیستی در جنوب شرق کشور محسوب شده و حفاظت از آن به معنای حفاظت از کل اکوسیستم رودخانهها و تالابهای منطقه است. گاندو در رأس زنجیره غذایی قرار دارد و حضور آن نشاندهنده سلامت منابع آبی و تعادل زیستی رودخانههاست؛ بنابراین هر تهدیدی برای گاندو در واقع هشداری برای تخریب محیطزیست و منابع آب منطقه است.
میزان این حق آبه ها در سنوات گذشته چگونه بوده و اکنون در چه وضعیتی قرار دارد؟
رودخانه باهوکلات از ارتفاعات جنوبی رشتهکوههای منطقه مکران در محدوده شهرستانهای سرباز و راسک سرچشمه میگیرد و پس از عبور از مناطق مختلف شهرستان دشتیاری از طریق خور باهو به تالاب بینالمللی خلیج گواتر در حاشیه دریای عمان منتهی میشود. این رودخانه بهعنوان یکی از مهمترین رودخانههای دائمی – فصلی جنوب استان، نقش حیاتی در تأمین آب و شکلگیری زیستگاههای طبیعی از جمله زیستگاه تمساحها و سایر حیاتوحش و زیستمندان منطقه حفاظت شده باهو کلات و همچنین جنگلهای حرای خلیج گواتر دارد و همچنین تأمینکننده اصلی آب جهت مصارف شرب و سایر فعالیتهای مردم محلی نظیر کشاورزی و دامداری است. در بالادست این رودخانه سد بزرگ «پیشین»ساخته شده است.
حقآبه زیستمحیطی سد پیشین بر اساس میزان آب ذخیره شده در پشت سد ناشی از بارندگی در بالادست و نیاز اکولوژیک رودخانه و زیستگاههای پاییندست و انجام مطالعات مشترک با شرکت آب منطقهای برآورد میشود. در سالهای گذشته به دلیل خشکسالی و محدودیت منابع آب، این حقآبه بهصورت کامل تأمین نشده و عمدتاً مقطعی بوده است. در حال حاضر نیز به دلیل خشکسالی و بارش کم وضعیت شکننده است، اما پیگیری برای تأمین حداقل حقآبه زیستمحیطی بهویژه برای زیستگاه تمساح و حیاتوحش منطقه در دستور کار قرار دارد.
سد پیشین بهمنظور مهار و تنظیم جریانهای سطحی این حوضه آبریز احداث شده و نقش اصلی آن ذخیره روانابهای فصلی، کاهش خسارات ناشی از سیلاب، و تأمین آب برای مصارف شرب و کشاورزی پاییندست است. این سد همچنین این امکان را فراهم میکند که با مدیریت صحیح بهرهبرداری، بخشی از آب ذخیرهشده بهصورت هدفمند برای تأمین حقآبه زیستمحیطی رودخانه و حفظ پایداری اکوسیستمهای پاییندست مورداستفاده قرار گیرد.
بنابراین سد پیشین، در کنار نقش توسعهای خود، در صورت مدیریت هماهنگ و رعایت ملاحظات زیستمحیطی، میتواند ابزار مؤثری برای مصرف بهینه آب و کاهش تنشهای آبی در منطقه باشد.
چه برنامههایی برای تأمین حق آبه و حفاظت از تالابها و رودخانههای زیستگاه گاندو دارید؟
منطقه حفاظت شده باهوکلات که بالغ بر ۴۶۰ هزار هکتار مساحت داشته بهعنوان تنها زیستگاه اصلی گونه منحصر بفرد تمساح پوزهکوتاه در کشور تحت مدیریت اداره کل حفاظت محیطزیست استان سیستان و بلوچستان بوده که ضمن داشتن شرایط ارزشمند زیستگاهی، اکولوژیکی و حیاتوحش متنوع (پرندگان، پستانداران، خزندگان، گونههای گیاهی، جوندگان و…) دارای قابلیتها و ظرفیتهای مختلفی در زمینه اکوتوریسم، کشاورزی، طبیعتگردی و غیره نیز است.
تأمین حق آبه زیستمحیطی همواره یکی از مهمترین و حساسترین موضوع در مباحث محیطزیست خصوصاً در بین کشورهای همسایه دارای رودخانه مرزی مشترک بوده و نقش تعیینکننده در پایداری آبزیستگاههای طبیعی و تالابها را دارد.
تأمین حقآبه زیستمحیطی و حفاظت از تالابها و رودخانههای زیستگاه تمساح پوزهکوتاه از اولویتهای اصلی اداره حفاظت محیطزیست در شهرستان دشتیاری است. در این راستا، با همکاری دستگاههای متولی آب، پیگیر تثبیت و تأمین حقآبه زیستمحیطی رودخانهها و برکههای حساس هستیم. پایش مستمر منابع آبی، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، و مدیریت شرایط بحرانی خشکسالی بهمنظور حفظ زیستگاههای گاندو و سایر حیاتوحش بهطورجدی دنبال میشود. همچنین با جلب مشارکت جوامع محلی و افزایش آگاهی عمومی، تلاش میکنیم حفاظت از این زیستگاهها بهصورت پایدار و مردمی انجام شود.
آیا آموزشهایی برای ساکنان مناطق همجوار زیستگاه گاندو انجام شده است؟
بله، آموزش جوامع محلی یکی از ارکان اصلی برنامههای حفاظتی سازمان حفاظت محیطزیست در مناطق تحت مدیریت است. برنامههای مختلف آموزشی بهصورت مستمر و هدفمند برای گروههای مختلف (دانشآموزان، بزرگسالان، کشاورزان، دامداران، زنان و سایر ذینفعان و بهرهبرداران) ساکن در شهرها و روستاهای اطراف محل زیست تمساحها، بهویژه در محدوده بخش باهوکلات شهرستان دشتیاری توسط محیطبانان این اداره اجرا میشود. این آموزشها به شکل چهرهبهچهره، پخش بروشور، نصب بنرهای راهنما و هشداردهنده باهدف افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت حفاظت از گاندو و نحوه همزیستی ایمن با حیاتوحش انجام میشود.
مشارکت مردم محلی در حفاظت از محیطزیست، نقش تعیینکنندهای در موفقیت این برنامهها دارد و بدون همراهی آنان، امکان حفاظت پایدار از زیستگاهها وجود نخواهد داشت.
چه توصیهای برای ساکنانی که در مناطق حفاظتشده زیست گاندو زندگی میکنند دارید؟
در منطقه حفاظت شده باهوکلات، بهویژه در روستاهای مجاور محل زیست تمساحها، از جامعه محلی درخواست میکنیم در زمانهای حساس، بهویژه فصل تولیدمثل و زادوولد تمساحها که از اوایل خردادماه تا اواخر تیر و نزدیک مردادماه ادامه دارد تمهیدات مربوط به زیستگاه تمساحها را رعایت کنند.
در این بازه زمانی، تمساحها به دلیل مراقبت از تخمها، رفتار تهاجمیتری از خود نشان میدهند؛ بنابراین ضروری است مردم از نزدیکشدن به محلهای حضور تمساحها مانند آبگیرها (هوتک ها) و حاشیه رودخانهها خودداری کرده و اجازه ورود دام، احشام و کودکان به این مناطق را ندهند. رعایت این توصیهها، علاوه بر حفظ جان مردم، نقش مهمی در صیانت از زیستگاههای اصلی تمساحها و استمرار حیات اینگونه ارزشمند دارد.
انتهای خبر/
