در سراوان، درخت نخل جایگاهی فراتر از یک محصول کشاورزی دارد. آنچنان که اهالی این خطه، هر اصله نخل را چون عضوی از خانواده گرامی میدارند و بودنش را نعمتی بیبدیل میشمارند. این نگاه عمیق فرهنگی در طول تاریخ سراوان، سیستمی زیستی و اقتصادی پدید آورده که در آن انسان و درخت، همبسته یکدیگر تعریف میشوند و این پیوند، هویت این شهرستان را ساخته است.
چرخه زندگی درخت خرما در سراوان، فصول مشخصی دارد؛ از استراحت پس از برداشت تا بیداری دوباره در واپسین روزهای سرما. هر مرحله، آئینها و مهارتهایی ویژه میطلبد که سینهبهسینه در سراوان منتقل شده و امروز، دانش بومی ارزشمندی را شکل داده است؛ دانشی که نه در کتابها که در دستان پینهبسته کشاورزان سراوانی ثبت شده.
هنگامی که خوشهها در نخلستانهای سراوان ظاهر میشوند، کشاورزان این شهرستان وارد نخستین گام جدی میشوند: گردهافشانی. کاری که بیشتر به شیوه سنتی و دستی در سراوان انجام میگیرد و نشاندهنده پیوند دقیق میان تجربه نسلهای این دیار و نیازهای طبیعی درخت است. سپس، با سنگینشدن خوشهها در نخلستانهای سراوان، نوبت به «بستن» میرسد؛ عملی که هم جلوهای آراسته به این شهرستان میبخشد و هم مانع شکستن شاخهها میشود.
با تغییر رنگ خرماها در سراوان و آغاز فصل پایانی پیش از برداشت، کشاورزان این خطه با مهارتی ظریف، شاخهها را تکان میدهند تا رطوبت اضافی خارج شود. این توجه جزئینگرانه به تهویه و سلامت محصول در سراوان، رمز ماندگاری و کیفیتی است که سالهاست نام این شهرستان را بر سر زبانها انداخته است.
اما اوج داستان سراوان، نه در یک روز یا هفته که در بازهای از سال رقم میخورد که بازار کار این شهرستان دگرگون میشود. در آن روزها، نخلستانهای سراوان تنها مزرعه نیستند؛ به کارگاههایی زنده و پرجنبوجوش بدل میشوند که رانندگان، کارگران، سردخانه داران و فعالان اقتصادی را پایکار میآورد. بدین ترتیب، خرما در سراوان نه یک محصول که یک زیستبوم اقتصادی تمامعیار است که نام این شهرستان را در منطقه برجسته کرده است.
سراوان، خاستگاه خرمای مضافتی با ۱۲هزار فرصت شغلی
ایرج رستمزهی مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سراوان در گفتگو با پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون» بیان کرد: خرما در فرهنگ غنی مردم بلوچ و منطقه بلوچستان، جایگاهی عمیق دارد؛ و مردمان بلوچ نخل خرما را همچون فرزندی در خانواده مورد احترام و اهمیت می دانند و در گویش بلوچی، عبارت «مچ بچ» مچ به معنای نخل و بچ هم به معنای فرزند است، به این معنا که اگر کسی یک درخت خرما داشته باشد آن را یک فرزند برای خود تلقی می کند؛ و داشتن آن، نعمتی الهی شمرده میشود؛ و در سرشماری هر نخل خرما یک نفر حساب می شود.
وی افزود: چرخه زندگی و تولید محصول در درخت خرما، مراحلی مشخص و طبیعی دارد: اولین مرحله استراحت و جوانه زنی درخت است؛ پس از برداشت محصول سال، درخت خرما دورهای را برای استراحت طی میکند.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان تصریح کرد: از اواخر بهمن یا اوایل اسفند ماه، غلافها و شاخههایی که حاوی خوشههای خرما هستند، از تنه درخت بیرون آمده و نمایان میشوند.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سراوان خاطرنشان کرد: با نمایان شدن خوشههای خرما، کشاورزان منطقه، فرایند گردهافشانی را آغاز میکنند؛ که در زبان بومی به این عمل مَچ اِیوار گفت می شود؛ این عمل بیشتر به صورت دستی و سنتی، با استفاده از گرده درختان نخل نر (درختان غیربارور) انجام می شود، و تا حدودی با مکانیزاسیون و ماشینآلات، به صورت مکانیزه انجام می شود؛ این کار از نیمه اول اسفند ماه آغاز و تا اواسط اردیبهشت ماه ادامه دارد.
وی ادامه داد: پس از گردهافشانی، طی حدود ۲۰ تا ۳۰ روز، دانههای خرما شروع به رشد کرده و خوشهها سنگین و خمیده میشوند؛ هرچه میزان باردهی بیشتر باشد، خوشه خرما به سمت پایین خمیدهتر میشود.
رستمزهی افزود: در این مرحله، کشاورزان با تکان دادن خوشهها، محصولات ضایعاتی را جدا کرده و در صورت نیاز، خوشههای اضافی و نامرغوب را نیز میچینند تا خرمای سالم و با کیفیت باقی بماند؛ به دلیل سنگینی خوشهها و جلوگیری از شکستن آنها، کشاورزان اقدام به بستن خوشهها میکنند که به این مرحله «مچبند» گفته میشود؛ این عمل از نیمه دوم اردیبهشت ماه آغاز شده و به درخت خرما، جلوهای آراسته و منظم میبخشد.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان اظهار کرد: پس از مچبند، درختان وارد مرحله رنگبندی میشوند و خرماها بر اساس رقم خود، به رنگهای مختلف (قرمز، زرد و غیره) درمیآیند؛ در واقع این مرحله، فصل اول هامین است؛ در این حین، کشاورزان با تکان دادن ملایم شاخهها، به هوا دهی بهتر محصول کمک کرده و رطوبت اضافی را خارج میکنند تا مانع از فساد خرما شوند.
وی با اشار به وضعیت تولید و اشتغال در شهرستان گفت: سطح زیر کشت نخلستانهای شهرستان سراوان در حال حاضر ۴ هزار هکتار است که از این میزان، ۳ هزار و ۸۰۰ هکتار آن بارور است.
رستمزهی خاطرنشان کرد: بیش از ۷۴ رقم خرما در این سراوان شناسایی شده است، اما ۹۰ درصد محصولات به رقم «مضافتی» اختصاص دارد؛ پس از آن، ارقام «ربی» و انواع خرماهای تازه خوری مانند «چرپان»، «رنگونو»، «پی مازو»، «هلیله»، «ماکیلی» و «سبزو» قرار دارند.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان گفت: در فصل برداشت خرما و ایام هامین(که در واقع از نیمه دوم مرداد آغاز می شود تا پایان شهریور ماه ادامه دارد)، این ۴ هزار هکتار نخلستان، به طور متوسط برای هر هکتار ۳ نفر مشغول به کار میشوند، و در ایام برداشت محصول که اشتغال فصلی ایجاد میشود این رقم در مجموع به حدود ۱۲ هزار نفر میرسد.
وی ادامه داد: این اشتغال تنها محدود به کشاورزان نیست، بلکه شامل رانندگان، سردخانهداران، کارگران فصلی و صاحبان بار نیز میشود؛ بهطورکلی، در ۶ماهه اول سال، از زمان مچبند تا برداشت، کشاورزان و دستاندرکاران این صنعت مشغول به کار هستند.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان در پایان تاکید کرد: پیشبینی می شود؛ امسال با توجه به برگزاری کلاسهای ترویجی، تغذیه مناسب نخیلات و اجرای هرس اصولی نزدیک ۲۸ هزار تن برداشت محصولات خرمای مضافتی رو در شهرستان سراوان داشته باشیم.
خرمای سراوان، چرخانده اقتصاد منطقه
بابک خسروی کارشناس اقتصاد کشاورزی در گفتگو با پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون»، بیان کرد: نگاه عمیق مردم بلوچستان به نخل خرما بهمثابه «فرزند خانواده» نهتنها یک میراثفرهنگی ارزشمند، بلکه یک مدل اقتصادی هوشمندانه و پایدار است. شهرستان سراوان با ۴ هزار هکتار نخلستان و پیشبینی برداشت ۲۸ هزار تن خرما در سال جاری، به یک قطب بیبدیل تولید خرمای مضافتی در کشور تبدیل شده است.
وی با تأکید بر ظرفیتهای شگفتانگیز این محصول افزود: آنچه سراوان را در نقشه اقتصادی ایران متمایز میکند، ایجاد ۱۲ هزار فرصت شغلی فصلی در فصل هامین است؛ رقمی که نشان میدهد هر هکتار نخلستان به طور متوسط برای ۳ نفر به طور مستقیم ایجاد ارزش افزوده میکند. این اشتغال فراتر از کشاورزان، زنجیرهای از رانندگان، سردخانه داران، کارگران بستهبندی و فعالان حملونقل را در بر میگیرد و به مدت ۶ ماه از مچبند تا برداشت، چرخه اقتصادی منطقه را به حرکت درمیآورد.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی با اشاره به تنوع ۷۴ رقم خرما در سراوان تصریح کرد: غلبه ۹۰ درصدی خرمای مضافتی، بهجای آنکه یک نقطهضعف تلقی شود، یک مزیت رقابتی ممتاز است. مضافتی باکیفیت صادراتی و بازار پسندی بالا در کشورهای حاشیه خلیجفارس، میتواند به برند انحصاری سراوان تبدیل شود. ارقام مکملی چون ربی، چرپان و هلیله نیز سبد محصولات را برای تازهخوری و صنایع تبدیلی غنی ساختهاند.
خسروی با استقبال از اقدامات جهاد کشاورزی در برگزاری کلاسهای ترویجی، تغذیه اصولی و هرس علمی نخلستانها گفت: افزایش عملکرد به ۷ تن در هکتار، حاصل دانشافزایی کشاورزان پیشرو است. این موفقیت نشان میدهد که سرمایهگذاری روی آموزش، مستقیمترین مسیر برای رشد بهرهوری است. فرایند سنتی مچبند و گردهافشانی دستی نیز اگرچه ریشه در تجربه نسلها دارد، اما ظرفیت تلفیق با مکانیزاسیون سبک را دارد تا ضمن حفظ اشتغال، کیفیت محصول را ارتقا بخشد.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی در پایان تأکید کرد: سراوان امروز بر سکوی جهش صادراتی ایستاده است. با تقویت زیرساختهای سردخانهای و صنایع بستهبندی، همین ۱۲ هزار شغل فصلی به اشتغال نیمهدائم ۶ هزارنفری در طول سال تبدیل خواهد شد. خرمای مضافتی سراوان، نه فقط یک محصول کشاورزی، بلکه سرمایه ملی و اهرم محرومیتزدایی از بلوچستان عزیز است.
انتهای خبر/
