به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «سیب‌وسوران»، به نقل از عصرهامون در استانی که خشکسالی، محدودیت منابع آب و شرایط اقلیمی دشوار، همواره تولید کشاورزی را تحت تأثیر قرار داده است، حفظ هر ظرفیت تأمین آب اهمیت ویژه‌ای دارد. قنوات از جمله سازه‌های ارزشمند بومی هستند که با اتکا به دانش نسل‌های گذشته، امکان انتقال آب از منابع زیرزمینی به سطح زمین را فراهم کرده و طی قرن‌ها در حفظ حیات روستاها و استمرار فعالیت کشاورزی نقش داشته‌اند.
در سیستان‌وبلوچستان نیز قنوات همچنان بخشی از ظرفیت تأمین آب کشاورزی محسوب می‌شوند؛ با این حال، فرسودگی سازه‌ها، ضرورت لایروبی و بازسازی مستمر و کاهش تعداد استادکاران باتجربه، نگهداری از این میراث آبی را با چالش‌هایی مواجه کرده است.
واقعیت این است که احیای قنوات تنها به تأمین اعتبار و اجرای عملیات عمرانی محدود نمی‌شود؛ چراکه مرمت اصولی این سازه‌ها به شناخت مسیرهای زیرزمینی آب، جنس خاک، شیب زمین و مهارت مقنیان باتجربه وابسته است؛ دانشی که اگر به نسل جوان منتقل نشود، حتی تأمین اعتبار نیز به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن حفاظت بلندمدت از قنوات باشد.
دانش مقنی‌گری؛ مهارتی که در معرض فراموشی است
محمدعلی ریگی، استادکار قدیمی قنات، در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «سیب‌وسوران»، به نقل از عصرهامون، با اشاره به جایگاه قنوات در تأمین آب مناطق خشک و کم‌آب استان بیان کرد: قنات‌ها از ارزشمندترین میراث‌های آبی گذشتگان هستند که با تکیه بر دانش بومی و تجربه استادکاران قدیمی حفر شده‌اند و طی سالیان طولانی نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی و ماندگاری زندگی در روستاها داشته‌اند.
وی افزود: سال‌هاست در حرفه مقنی‌گری فعالیت می‌کنم و این هنر را از استادکاران قدیمی و نسل‌های گذشته آموخته‌ام. حفر و مرمت قنات کاری دشوار و تخصصی است که به شناخت جنس خاک، مسیر حرکت آب، شیب زمین و تجربه کافی نیاز دارد و نمی‌توان بدون مهارت و دانش وارد این حرفه شد.
این استادکار قدیمی قنات با اشاره به تغییر شرایط فعالیت مقنیان در سال‌های اخیر تصریح کرد: در گذشته افراد زیادی در این حرفه فعالیت داشتند و دانش قنات‌داری از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد، اما امروز تعداد استادکاران باتجربه کاهش یافته و استقبال جوانان از این شغل سخت و پرخطر کمتر شده است.
ریگی ادامه داد: یکی از مشکلات مهم در حوزه نگهداری قنوات، کمبود نیروی انسانی ماهر و باتجربه است؛ چراکه مرمت اصولی قنات به تخصص نیاز دارد و اگر عملیات لایروبی و بازسازی بدون رعایت اصول فنی انجام شود، ممکن است به ساختار قنات آسیب وارد شود و حتی ظرفیت آبدهی آن کاهش پیدا کند.
وی با بیان اینکه بسیاری از قنوات قدیمی همچنان ظرفیت بهره‌برداری دارند، خاطرنشان کرد: رسیدگی مستمر، لایروبی به‌موقع و بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده می‌تواند از تخریب این سازه‌ها جلوگیری کند و زمینه استفاده دوباره کشاورزان از منابع آبی قنوات را فراهم آورد.
این مقنی باسابقه با تأکید بر ضرورت انتقال تجربیات استادکاران قدیمی به نسل جوان اظهار کرد: باید زمینه آموزش حرفه مقنی‌گری و آشنایی جوانان با فنون سنتی و اصول فنی مرمت قنوات فراهم شود تا این دانش ارزشمند به فراموشی سپرده نشود.
ریگی در پایان تأکید کرد: قنات‌ها تنها یک سازه آبی نیستند، بلکه بخشی از هویت و تاریخ زندگی مردم مناطق کم‌آب به شمار می‌روند و حفاظت از آن‌ها نیازمند توجه، حمایت و تخصیص اعتبار برای مرمت و نگهداری اصولی است.
مرمت ۹۵ رشته قنات در ۱۸ شهرستان استان
در کنار ضرورت صیانت از دانش بومی، اجرای طرح‌های مرمت و بازسازی قنوات نیز یکی از اقدامات زیرساختی برای حفظ ظرفیت‌های آبی بخش کشاورزی استان به شمار می‌رود؛ اقدامی که میزان اثربخشی آن باید در نهایت با حفظ آبدهی و استمرار بهره‌برداری کشاورزان سنجیده شود.
حسینعلی رمرودی، مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی سیستان‌وبلوچستان، در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «سیب‌وسوران» به نقل از عصرهامون، با اشاره به نقش حیاتی قنوات در تأمین آب بخش کشاورزی استان بیان کرد: با هدف حفظ ظرفیت آبدهی، احیای قنوات آسیب‌دیده و تداوم بهره‌برداری کشاورزان، عملیات بازسازی و مرمت قنوات در مناطق مختلف استان اجرایی شد.
وی افزود: برای اجرای این طرح‌ها در مجموع یک هزار و ۴۵۹ میلیارد ریال اعتبار پیش‌بینی شد که از این میزان، یک هزار و ۳۲ میلیارد ریال تخصیص یافت و با اتکا به آن، ۹۵ رشته قنات در سطح ۱۸ شهرستان استان مرمت و بازسازی شدند.
مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی تصریح کرد: انتخاب قنوات برای پروژه‌های مرمت بر اساس اولویت‌های فنی، میزان آسیب‌دیدگی و ضرورت حفظ و استمرار جریان آب صورت گرفت و اقدامات اجرایی متناسب با شرایط هر منطقه در دستور کار قرار گرفت.
رمرودی قنوات را از مهم‌ترین سازه‌های بومی تأمین و انتقال آب در مناطق خشک و کم‌آب استان برشمرد و تأکید کرد: نگهداری و مرمت اصولی این سازه‌ها، علاوه بر جلوگیری از کاهش آبدهی، زمینه استمرار تأمین آب اراضی کشاورزی و پایداری تولید در مناطق قنات‌محور را فراهم می‌کند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: تداوم و تسریع در روند احیا و حفاظت از این سازه‌های ارزشمند آبی، نیازمند تأمین اعتبار و تخصیص به‌موقع منابع مالی است.
قنوات؛ حلقه اتصال آب، تولید و معیشت روستایی
اهمیت قنوات زمانی روشن‌تر می‌شود که نقش آن‌ها در چرخه تولید کشاورزی و زندگی بهره‌برداران مورد توجه قرار گیرد. برای کشاورزانی که تأمین آب زمین‌هایشان به جریان قنوات وابسته است، کاهش آبدهی یا تخریب این سازه‌ها تنها یک مشکل فنی نیست، بلکه می‌تواند مستقیماً بر سطح زیرکشت، انتخاب نوع محصول و درآمد خانوار اثر بگذارد.
از این منظر، مرمت قنوات باید با نگاه اقتصادی و معیشتی دنبال شود؛ چراکه بازسازی یک سازه آبی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که آب آن به‌صورت مستمر در دسترس بهره‌برداران قرار گیرد و امکان تداوم فعالیت کشاورزی را فراهم کند.
در کنار اجرای عملیات مرمت، هزینه‌های لایروبی، نگهداری دوره‌ای و بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده نیز از موضوعاتی است که نباید از برنامه‌های حمایتی دستگاه‌های متولی خارج بماند. کشاورزان به‌عنوان بهره‌برداران اصلی این سازه‌ها، برای حفظ ظرفیت آبدهی قنوات به پشتیبانی فنی و اعتباری نیاز دارند و بی‌توجهی به این بخش می‌تواند دستاورد پروژه‌های مرمت را در بلندمدت تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، کاهش تعداد مقنیان باتجربه نیز ضرورت تدوین برنامه‌ای مشخص برای آموزش نیروی متخصص و انتقال مهارت‌های سنتی را دوچندان می‌کند. قنات سازه‌ای نیست که نگهداری آن صرفاً با اقدامات مقطعی و بدون شناخت فنی امکان‌پذیر باشد؛ بلکه استمرار حیات آن به حضور نیروهایی وابسته است که شناخت کافی از ساختار و مسیرهای زیرزمینی آن داشته باشند.
مرمت قنوات؛ از آمار پروژه‌ها تا سنجش اثرگذاری
مرمت ۹۵ رشته قنات در ۱۸ شهرستان سیستان و بلوچستان با تخصیص یک هزار و ۳۲ میلیارد ریال اعتبار، اقدامی قابل توجه در حفظ زیرساخت‌های سنتی تأمین آب کشاورزی است؛ با این حال، تعداد قنوات بازسازی‌شده به‌تنهایی نمی‌تواند معیار نهایی موفقیت این طرح‌ها باشد.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، میزان افزایش یا تثبیت آبدهی قنوات، سطح اراضی کشاورزی برخوردار از آب، تعداد بهره‌برداران منتفع و استمرار جریان آب پس از اجرای عملیات مرمت است؛ شاخص‌هایی که می‌توانند تصویر دقیق‌تری از اثرگذاری اعتبارات هزینه‌شده بر تولید و معیشت کشاورزان ارائه دهند.
در همین راستا، انتظار می‌رود سازمان جهاد کشاورزی علاوه بر تداوم تأمین اعتبار برای بازسازی قنوات، گزارش شفافی از نتایج طرح‌های اجراشده، میزان تأثیر آن‌ها بر ظرفیت آبدهی و اراضی تحت پوشش ارائه کند و با تدوین برنامه‌ای مشخص برای آموزش مقنیان جوان، از فراموشی دانش ارزشمند استادکاران قدیمی جلوگیری کند.
قنوات سیستان و بلوچستان میراثی هستند که حیات آن‌ها با آب، کشاورزی و ماندگاری روستاها گره خورده است؛ بنابراین حفاظت از این سازه‌ها زمانی به نتیجه می‌رسد که مرمت فنی، انتقال دانش بومی، حمایت از بهره‌برداران و نظارت مستمر بر وضعیت آبدهی در یک برنامه منسجم دنبال شود؛ چراکه احیای قنات، تنها بازسازی یک مسیر آب نیست، بلکه صیانت از بخشی از ظرفیت تولید و زندگی در سرزمین کم‌آب سیستان‌وبلوچستان است.
انتهای خبر/
