شهروندان اکنون بخش قابلتوجهی از ارتباطات روزمره خود را از طریق پیامرسانها و شبکههای اجتماعی مدیریت میکنند؛ روندی که اگرچه سرعت و سهولت ارتباط را افزایش داده، اما همزمان شکل و کیفیت تعاملات انسانی را نیز تغییر داده است.
در فضای جدید ارتباطی، فاصلههای جغرافیایی اهمیت کمتری پیدا کردهاند. اعضای خانواده، دوستان و همکاران میتوانند در هر زمان و مکانی با یکدیگر در تماس باشند. بااینحال برخی پژوهشگران معتقدند گسترش ارتباطات مجازی در برخی موارد به کاهش تعاملات چهرهبهچهره منجر شده است؛ تعاملی که نقش مهمی در شکلگیری اعتماد اجتماعی و روابط عاطفی دارد.
شبکههای اجتماعی و بازتعریف روابط انسانی
علی محمدی کارشناس حوزه ارتباطات در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون» بیان کرد: شبکههای اجتماعی طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین بسترهای تعامل میان کاربران تبدیل شدهاند. بسیاری از افراد اخبار، دیدگاهها، تجربیات روزمره و حتی دغدغههای شخصی خود را در این فضا با دیگران به اشتراک میگذارند. این روند سبب شده فضای مجازی در بسیاری از موارد به امتداد زندگی واقعی تبدیل شود.
وی افزود: درعینحال برخی کارشناسان بر این باورند که روابط شکلگرفته در بستر شبکههای اجتماعی گاهی سطحیتر از روابط حضوری است. در این فضا ارتباطات اغلب سریع، کوتاه و مبتنی بر پیامهای متنی یا تصویری است و همین مسئله میتواند عمق تعاملات انسانی را تحتتأثیر قرار دهد.
محمدی ادامه داد: از سوی دیگر، حضور مداوم در فضای آنلاین میتواند مرز میان زندگی شخصی و فضای عمومی را کمرنگ کند. بسیاری از کاربران بدون توجه به پیامدهای احتمالی، بخش قابلتوجهی از زندگی روزمره خود را در معرض دید دیگران قرار میدهند؛ موضوعی که به گفته کارشناسان نیازمند افزایش آگاهی عمومی درباره سواد رسانهای است.
چالش مدیریت زمان در دنیای دیجیتال
یکی از مهمترین چالشهایی که با گسترش استفاده از تلفنهای هوشمند مطرح شده، مسئله مدیریت زمان است. بسیاری از کاربران بدون آنکه متوجه باشند، ساعات قابلتوجهی از روز را صرف مرور شبکههای اجتماعی، مشاهده ویدئوها یا گفتگو در پیامرسانها میکنند.
برخی پژوهشها نشان میدهد حضور مداوم در فضای آنلاین میتواند بر تمرکز و بهرهوری افراد تأثیر بگذارد. این مسئله بهویژه در میان دانشآموزان و دانشجویان بیشتر موردتوجه قرار گرفته است؛ گروهی که همزمان از اینترنت برای آموزش و سرگرمی استفاده میکنند و گاهی در مدیریت این دو حوزه با چالش مواجه میشوند.
کارشناسان حوزه آموزش معتقدند آموزش مهارت مدیریت زمان و استفاده هدفمند از فناوری میتواند به کاهش این چالشها کمک کند. به گفته آنان، آشنایی کاربران با شیوههای استفاده سالم از فضای دیجیتال یکی از ضروریات زندگی در عصر اطلاعات است.
خانواده نخستین خط مدیریت مصرف دیجیتال
خانواده بهعنوان نخستین نهاد اجتماعی نقش مهمی در شکلگیری الگوی استفاده از فناوری در میان فرزندان دارد. رفتار والدین در استفاده از گوشی تلفن همراه و اینترنت میتواند الگوی رفتاری کودکان و نوجوانان را تا حد زیادی تحتتأثیر قرار دهد.
در بسیاری از خانوادهها، نبود قوانین مشخص برای استفاده از تلفن همراه باعث میشود زمان قابلتوجهی از فعالیتهای روزانه افراد به حضور در فضای مجازی اختصاص یابد. تعیین چارچوبهای مشخص مانند محدودکردن استفاده از تلفن همراه در زمان استراحت شبانه یا هنگام صرف غذا، از جمله راهکارهایی است که برخی متخصصان برای حفظ تعادل در زندگی دیجیتال پیشنهاد میکنند.
در کنار این موضوع، تقویت فعالیتهای مشترک خانوادگی مانند گفتگو، مطالعه یا تفریحات جمعی نیز میتواند به کاهش وابستگی افراطی به فضای مجازی کمک کند.
سواد رسانهای؛ مهارتی ضروری برای کاربران
با گسترش دسترسی عمومی به اینترنت، موضوع سواد رسانهای بیش از گذشته موردتوجه قرار گرفته است. سواد رسانهای به معنای توانایی تحلیل، ارزیابی و استفاده آگاهانه از محتوای رسانهای است؛ مهارتی که میتواند کاربران را در برابر آسیبهای احتمالی فضای مجازی محافظت کند.
کارشناسان معتقدند آشنایی کاربران با اصول سواد رسانهای نهتنها به مدیریت بهتر زمان در فضای مجازی کمک میکند، بلکه توانایی تشخیص اطلاعات نادرست، شایعات و محتوای گمراهکننده را نیز افزایش میدهد.
در بسیاری از کشورها آموزش سواد رسانهای به بخشی از برنامههای آموزشی مدارس تبدیل شده است. برخی متخصصان نیز معتقدند توجه جدیتر به این موضوع در نظام آموزشی میتواند به شکلگیری نسلی آگاهتر و مسئولانهتر در فضای دیجیتال کمک کند.
فناوری در خدمت کیفیت زندگی
عاطفه ایرندگانی کارشناس مسائل اجتماعی در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون»، با اشاره به تحولات ارتباطی در عصر دیجیتال بیان کرد: فناوریهای ارتباطی بهخودیخود نه مثبت هستند و نه منفی؛ آنچه اهمیت دارد نحوه استفاده جامعه از این ابزارهاست.
وی افزود: تلفنهای هوشمند و اینترنت ظرفیتهای قابلتوجهی برای آموزش، توسعه کسبوکارها و گسترش ارتباطات اجتماعی ایجاد کردهاند، اما درعینحال استفاده بیرویه از این ابزارها میتواند بر کیفیت روابط انسانی تأثیر بگذارد.
ایرندگانی ادامه داد: در سالهای اخیر شاهد آن هستیم که بخشی از تعاملات اجتماعی به فضای مجازی منتقل شده است. این مسئله اگرچه مزایایی دارد، اما در صورت نبود مدیریت میتواند به کاهش ارتباطات حضوری و تضعیف برخی پیوندهای اجتماعی منجر شود.
این کارشناس اجتماعی خاطرنشان کرد: مهمترین راهکار برای مواجهه با این وضعیت ایجاد تعادل میان زندگی دیجیتال و زندگی واقعی است. جامعه باید به سمتی حرکت کند که فناوری در خدمت ارتقای کیفیت زندگی قرار گیرد، نه اینکه جایگزین کامل روابط انسانی شود.
وی همچنین نقش آموزش را در این زمینه بسیار مهم دانست و گفت: آموزش سواد رسانهای از سنین پایین میتواند به کاربران کمک کند تا با آگاهی بیشتری از فضای مجازی استفاده کنند. این آموزشها باید هم در خانواده و هم در نظام آموزشی موردتوجه قرار گیرد.
ایرندگانی در پایان تأکید کرد: زندگی در عصر دیجیتال اجتنابناپذیر است، اما اگر بتوانیم میان استفاده از فناوری و حفظ روابط انسانی تعادل برقرار کنیم، میتوان از فرصتهای آن بهره برد و درعینحال از بسیاری از آسیبهای احتمالی جلوگیری کرد.
باتوجهبه روند رو به گسترش استفاده از اینترنت و تلفنهای هوشمند، به نظر میرسد مسئله مدیریت مصرف دیجیتال و تقویت سواد رسانهای در سالهای آینده به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی تبدیل شود؛ موضوعی که نیازمند توجه همزمان خانوادهها، نظام آموزشی و سیاستگذاران فرهنگی است.
انتهای خبر/
